Vịnh Hạ Long, một trong những cái nôi của người Việt cổ với ba nền văn hoá tiền sử kế tiếp nhau, cách ngày nay từ 18.000 đến 3.500 năm, đó là: Văn hóa Soi Nhụ, văn hóa Cái Bèo và văn hóa Hạ Long.
     Văn hóa Soi Nhụ (cách ngày nay 18.000 năm đến 7.000 năm): Phân bố chủ yếu trong khu vực các đảo đá vôi thuộc Vịnh Hạ Long và Bái Tử Long, ngoài ra còn phân bố ở các hang động ven bờ. Các di chỉ tiêu biểu: Mê Cung, Thiên Long, Tiên Ông...

Trầm tích vỏ ốc Di chỉ khảo cổ hang Tiên Ông

      Phương thức sinh sống của cư dân văn hóa Soi Nhụ là thu lượm sò, ốc, hoa quả... Tích tụ của tầng văn hóa gồm có ốc núi (Cyclophorus) và ốc suối (Melania) cùng một số loài nhuyễn thể nước ngọt khác.

     So với Văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn cùng thời, người Soi Nhụ đã có một mô hình văn hóa đa dạng hơn, phong phú hơn, bởi vì trong phương thức kiếm sống của cư dân ở đây đã có thêm yếu tố biển.
     Văn hóa Cái Bèo (cách ngày nay từ 7.000 năm đến 5.000 năm) - là gạch nối giữa văn hóa Soi Nhụ và văn hóa Hạ Long. Các di chỉ tiêu biểu: Cái Bèo, Hà  Giát, Giáp Khẩu... được phân bố trên bờ vũng vịnh kín gió, tựa lưng vào núi, mà chủ yếu là núi đá vôi.

Di chỉ khảo cổ Hang Tiên Ông

     Phương thức kiếm sống chủ đạo của cư dân văn hóa Cái Bèo là khai thác động vật thủy sinh (cua, cá, nhuyễn thể) kết hợp với săn bắt các loài động vật, hái lượm hoa quả trong tự nhiên. Di chỉ Cái Bèo là một trong những bằng chứng điển hình khẳng định tổ tiên của người Việt cổ đã bắt đầu tiến ra biển khơi để chinh phục và khai thác biển cả và đã tạo nên một nền văn hoá mang sắc thái đặc biệt.

     Văn hoá Hạ Long (cách ngày nay từ 4.500 - 3.500 năm) được chia làm hai giai đoạn sớm và muộn.
     Giai đoạn sớm: Là kết quả trực tiếp của đợt biển tiến Holoxen trung (khoảng 6.000 – 5.000 năm trước). Đợt biển tiến này đã làm mất đi môi trường sống của cư dân văn hóa Cái Bèo, khiến cho một bộ phận cư dân phải di chuyển lên phía Đông Bắc và những vùng đất cao hơn. Tại đây họ tạo nên giai đoạn sớm của Văn hóa Hạ Long. 

     Phương thức sống của cư dân văn hóa Hạ Long giai đoạn sớm bao gồm: Săn bắt, hái lượm, canh tác, trồng cây lấy sợi, rau củ quả, tăng cường khai thác biển, phát triển nghề thủ công làm gốm bàn xoay và chế tác công cụ đá.
     Giai đoạn muộn:  là kết quả của mực nước biển dâng cực đại rồi sau đó rút dần. Khi biển lùi, các cư dân văn hóa Hạ Long giai đoạn sớm có sự chuyển cư ngược lại. Theo nước thuỷ triều, họ tiến dần ra biển. Địa bàn cư trú của cư dân văn hoá Hạ Long giai đoạn muộn tương đối phong phú, bao gồm: Hang động, chân núi ven biển, doi cát, các bậc thềm và mặt đồng bằng cổ. Các di chỉ tiêu biểu: hang Bái Tử Long, hang Soi Nhụ dưới, Ngọc Vừng ....

Di chỉ khảo cổ Động Mê Cung

     Phương thức sinh sống của cư dân văn hóa Hạ Long giai đoạn muộn đã cơ bản gắn với môi trường biển cả với kỹ thuật chế tác công cụ đá và đồ gốm khá hoàn hảo, trở thành đặc trưng của văn hóa Hạ Long đó là: Gốm văn thừng, văn chải, văn khắc vạch, rìu và bôn có vai có nấc. Văn hóa Hạ Long giai đoạn này là một trong những tiền đề đặc biệt quan trọng góp phần để phát triển nền văn minh Việt cổ.
    Vịnh Hạ Long – nơi ghi dấu lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc
     Với vị trí đặc biệt quan trọng, ngay từ thế kỷ XII (năm 1149) dưới triều vua Lý Anh Tông, thương cảng Vân Đồn đã được thành lập và nhanh chóng phát triển thành nơi trao đổi, buôn bán sầm uất suốt một thời gian dài từ thời Lý, Trần đến Lê. Đây là thương cảng quốc tế đầu tiên của Việt Nam.

Lễ hội truyền thống của ngư dân Vịnh Hạ Long

     Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, Vịnh Hạ Long còn là nơi ghi dấu những chiến công hào hùng của dân tộc từ thế kỷ X đến thế kỷ XX: Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán (năm 938), Lê Hoàn đánh thắng quân Tống (năm 981), Trần Hưng Đạo đánh thắng quân Nguyên Mông (năm 1288) và hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ xâm lược, góp phần bảo vệ hoà bình cho Tổ Quốc.
     Hiện nay, trong khu vực Vịnh Hạ Long còn có nhiều di tích lịch sử - văn hoá quan trọng, đặc biệt cộng đồng ngư dân các làng chài trên Vịnh vẫn còn bảo lưu những nét văn hoá, truyền thống độc đáo của người vùng biển Hạ Long như hò, vè, hát đám cưới, hát giao duyên và nhiều lễ tục truyền thống khác.